Sự sụp đổ của một tạp chí khoa học đăng bài hàng loạt phơi bày lợi nhuận hàng tỷ đô la của ngành xuất bản học thuật
Trong lúc nhân loại đang kinh hoàng trước làn sóng chết chóc do coronavirus, vào mùa thu năm 2020, một tạp chí khoa học đã công bố một nghiên cứu với giải pháp: bùa hộ mệnh bằng ngọc bích từ y học cổ truyền Trung Quốc có thể ngăn ngừa COVID-19. Đề xuất này nghe có vẻ kỳ quặc, nhưng Tổng biên tập, nhà hóa học người Tây Ban Nha Damià Barceló, đã bảo vệ quy trình kiểm soát chất lượng của tạp chí. Tạp chí Science of the Total Environment (STOTEN) - 1 trong 15 tạp chí công bố nhiều nghiên cứu nhất trên thế giới - vừa bị một trong những công ty đánh giá hàng đầu loại khỏi nhóm các ấn phẩm uy tín, sau khi hàng chục bài báo bất thường bị phát hiện. Vụ bê bối này phơi bày khoản lợi nhuận bất ngờ của các nhà xuất bản khoa học, những người trong những năm gần đây đã tích lũy hàng tỷ đô la lợi nhuận từ các quỹ công dành cho khoa học.
Damià Barceló, 71 tuổi, đảm nhận vị trí biên tập viên của tạp chí vào năm 2012. Chỉ trong hai năm, ông đã tăng gấp đôi số lượng bài được công bố. Trong một thập kỷ, ông đã tăng gấp mười lần, với gần 10.000 bài báo được xuất bản mỗi năm. Khi số lượng bài báo tăng lên, chất lượng lại giảm sút, bởi vì có một động cơ lệch lạc để chấp nhận những công trình tầm thường: muốn công bố nghiên cứu truy cập mở trên tạp chí, một nhà khoa học phải trả 4.150 USD cộng với thuế.
Ấn phẩm này thuộc về tập đoàn xuất bản khổng lồ Elsevier của Hà Lan, một tập đoàn thống trị thế giới xuất bản khoa học, với 17% thị phần toàn cầu. 3.000 tạp chí của Elsevier đã công bố 720.000 nghiên cứu vào năm ngoái. Doanh nhân người Thụy Điển Erik Engstrom, CEO của RELX (tập đoàn đa quốc gia sở hữu Elsevier), đã kiếm được hơn 15 triệu Euro (17,4 triệu USD) vào năm 2024, bao gồm cả lương và các khoản thù lao khác.
Emilio Delgado, giáo sư về thư mục học tại Đại học Granada ở Tây Ban Nha, và đồng nghiệp Alberto Martín đã phân tích hành vi bất thường của siêu tạp chí này theo yêu cầu của EL PAÍS. Trong số tất cả các nghiên cứu được công bố trên tạp chí Science of the Total Environment, 40% là của các tác giả Trung Quốc và 8% là của các tác giả Tây Ban Nha - gấp đôi tỷ lệ thông thường trong lĩnh vực này. Tổ chức thứ ba xuất bản nhiều bài báo nhất trên tạp chí này, sau hai tổ chức Trung Quốc, là Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Tây Ban Nha (CSIC), tổ chức khoa học lớn nhất Tây Ban Nha, nơi Barceló đã làm việc cho đến khi nghỉ hưu vào năm ngoái. "Với những thông tin này, người ta có thể nghĩ đến khả năng gian lận xuất bản, nhưng đây chỉ là suy đoán", Delgado nói.
Hệ thống khoa học vận hành theo một cách gây tranh cãi. Kinh phí và sự thăng tiến của các nhà khoa học phụ thuộc phần lớn vào số lượng công bố của họ trên các tạp chí, vốn được một số ít công ty tư nhân kiểm định. Một trong những công ty này, Clarivate, công ty đa quốc gia có trụ sở tại London, đã loại tạp chí Science of the Total Environment khỏi cơ sở dữ liệu của mình vào ngày 18 tháng 11. "Tạp chí bị xóa vì không còn đáp ứng các tiêu chí chất lượng công khai của chúng tôi", người phát ngôn giải thích, nhưng từ chối cung cấp thêm chi tiết.
Về lý thuyết, chất lượng của các tạp chí khoa học được đảm bảo bởi các chuyên gia ẩn danh, những người tự nguyện phản biện bản thảo để quyết định xem chúng có nên được xuất bản hay không. Trong tạp chí Science of the Total Environment, hệ thống này đã bị xâm phạm. Chính nhà xuất bản Elsevier đã rút lại khoảng 50 nghiên cứu do nhà sinh vật học người Brazil Guilherme Malafaia công bố, sau khi phát hiện công trình của ông đã được "phản biện" thông qua các bài phản biện giả mạo đứng bởi các nhà khoa học thực sự mà không có sự đồng ý của họ - như trường hợp một bài báo về coronavirus ở cá và một bài báo khác về độc tính của thuốc diệt cỏ ở rùa. Malafaia và Barceló là đồng tác giả của một số nghiên cứu về ô nhiễm vi nhựa, nhưng những nghiên cứu chung này vẫn chưa bị rút lại.
Bốn nhà xuất bản khoa học lớn - Elsevier, Springer Nature, Wiley và Taylor & Francis - đã kiếm được hơn 7 tỷ USD vào năm 2024, với biên lợi nhuận không thể tưởng tượng được ở hầu hết mọi ngành khác, vượt quá 30%, theo một phân tích mới do nhà nhân chủng học người Anh Dan Brockington của Đại học Tự trị Barcelona dẫn đầu. Trước đây, độc giả phải trả phí đăng ký để truy cập các tạp chí chất lượng. Giờ đây, trong bối cảnh thúc đẩy truy cập mở, chính các tác giả phải trả tiền để nghiên cứu của họ được xuất bản để những người khác có thể đọc miễn phí. Các tạp chí sẽ kiếm được nhiều tiền hơn khi họ xuất bản nhiều hơn, bất kể chất lượng.
Elsevier là nhà xuất bản xuất bản nhiều nghiên cứu nhất và kiếm được nhiều lợi nhuận nhất, với tỷ suất lợi nhuận 38% (1,5 tỷ USD vào năm 2024), theo phân tích của Brockington và các đồng nghiệp. Các nhà nghiên cứu kêu gọi nỗ lực "phá bỏ hệ thống" đang chi hàng tỷ USD tiền công quỹ vào việc xuất bản các nghiên cứu rỗng. Theo tính toán của họ, Elsevier, Springer Nature, Wiley và Taylor & Francis đã thu về hơn 14 tỷ USD lợi nhuận trong 6 năm qua.
Người phát ngôn của Elsevier đã lên tiếng bảo vệ các hành động của nhà xuất bản này. "Chúng tôi duy trì các tiêu chuẩn cao nhất về tính nghiêm ngặt và đạo đức trong xuất bản để bảo vệ chất lượng và tính liêm chính của nghiên cứu". Nhà xuất bản đã tiến hành một cuộc điều tra ban đầu, dẫn đến hàng chục bài báo trên tạp chí Science of the Total Environment bị rút lại, chính thức là do gian lận trong quá trình phản biện các bài báo. "Chúng tôi hiện đang tiến hành một cuộc điều tra rộng hơn, tập trung vào xung đột lợi ích, cũng như xem xét các bài báo bị cảnh báo vì các dấu hiệu khác về hành vi sai trái", người phát ngôn nói thêm. Nhà xuất bản dự định "tái tạo hoàn toàn" tạp chí.
Damià Barceló là một nhà khoa học cực kỳ năng suất, công bố một nghiên cứu mới cứ sau năm ngày hoặc thậm chí ít hơn. Ông đã viết khoảng 1.800 bài báo trong suốt cuộc đời, hơn 200 bài trong số đó được đăng trên tạp chí Science of the Total Environment của riêng ông. Tên ông xuất hiện nhiều lần với tư cách là biên tập viên cho các nghiên cứu của mình, chẳng hạn như một bài về ma túy trong nước thải ở Mexico và một bài khác về ô nhiễm hóa học ở các sông Ebro và Guadalquivir ở Tây Ban Nha.
Người phát ngôn của Elsevier giải thích rằng Barceló đã "rút lui" khỏi vị trí tổng biên tập vào tháng 3/2025. "Sự thay đổi này là một phần của nỗ lực rộng lớn hơn nhằm tăng cường quản trị tạp chí và giải quyết các mối quan ngại được nêu ra", người phát ngôn cho biết. Elsevier khẳng định rằng "các vấn đề mang tính hệ thống" dẫn đến việc khai trừ tạp chí Science of the Total Environment "không thể do bất kỳ cá nhân nào gây ra". EL PAÍS đã yêu cầu Barceló bình luận, cả qua WhatsApp cá nhân của ông và địa chỉ email liên quan đến vị trí giáo sư danh dự hiện tại của ông tại Đại học Almería, nhưng không nhận được phản hồi.
Lượng công trình đồ sộ của Barceló đã giúp ông lọt vào danh sách Các nhà nghiên cứu được trích dẫn nhiều (Highly Cited Researchers) do Clarivate công bố, bao gồm khoảng 7.000 nhà nghiên cứu trên toàn thế giới. Một trường đại học càng có nhiều nhà nghiên cứu được trích dẫn nhiều thì thứ hạng của trường đó càng cao trong Bảng xếp hạng Thượng Hải đầy uy tín, bảng xếp hạng danh giá dành cho các tổ chức học thuật được cho là tốt nhất thế giới. Một cuộc điều tra của tờ EL PAÍS năm 2023 đã tiết lộ rằng Ả Rập Xê Út đã hối lộ tới 70.000 Euro (81.000 USD) mỗi năm cho các nhà khoa học được trích dẫn nhiều để làm giả thông tin liên hệ của họ trong cơ sở dữ liệu của Clarivate, với lý do họ làm việc tại một trường đại học Ả Rập để nâng cao thứ hạng của các trường đại học đó.
Damià Barceló đã được công nhận là giáo sư tại Đại học King Saud của Ả Rập Xê Út từ năm 2016, mặc dù vai trò chính của ông là giám đốc Viện Nghiên cứu Nước Catalan ở Girona, Tây Ban Nha. Barceló nói với tờ báo này vào thời điểm đó rằng ông không nhận được mức lương hàng năm 70.000 Euro. Năm 2013, nhà hóa học người Tây Ban Nha này đã nhận được giải thưởng 133.000 USD từ Quốc vương Ả Rập Xê Út Salman bin Abdulaziz cho nghiên cứu về chất gây ô nhiễm nước.
Theo Emilio Delgado và Alberto Martín, hai chuyên gia về thư mục học tại Đại học Granada, các trường đại học Tây Ban Nha, cũng như các trường đại học ở các quốc gia khác, đã trở thành nơi ưu tiên hàng đầu cho việc xuất bản các bài nghiên cứu, gần giống như một trang trại công nghiệp quy mô lớn chuyên sản xuất các nghiên cứu. Các giáo sư với lý lịch khoa học được thổi phồng đã vươn lên vị trí giáo sư chính thức hoặc thậm chí là hiệu trưởng. Được thúc đẩy bởi nhiều tuyên ngôn quốc tế, Cơ quan Quốc gia về Đánh giá và Kiểm định Chất lượng (ANECA) - cơ quan Tây Ban Nha quyết định liệu một giáo sư đại học có thể được thăng chức hay xứng đáng được tăng lương - đã thay đổi tiêu chí đánh giá để ngừng việc đánh giá các nhà khoa học dựa trên số lượng bài báo của họ.
Chủ tịch Ủy ban Đạo đức Nghiên cứu Tây Ban Nha, Tiến sĩ Jordi Camí, đã kêu gọi hành động mạnh mẽ hơn nữa. "Chúng ta phải dọn dẹp mớ hỗn độn này", ông tuyên bố tại một hội nghị ở Barcelona vào ngày 6 tháng 11. Theo ông, "chúng ta phải tiếp tục đưa ra các biện pháp ngăn chặn, thậm chí là trừng phạt, việc xuất bản chỉ vì thành tích xuất bản".
Nhận xét
Đăng nhận xét