Nghiên cứu cho biết: “Mặc dù đóng góp vào nền tảng nghiên cứu quốc gia và phù hợp với các nguyên tắc đa dạng thư mục và bình đẳng cơ cấu, các UJ vẫn bị bỏ qua phần lớn trong các hệ thống đánh giá nghiên cứu toàn cầu và cơ sở dữ liệu thư mục”.
Sự gạt bỏ này một phần bắt nguồn từ những thay đổi lịch sử trong xuất bản học thuật sau năm 1945, khi có sự chuyển dịch đáng kể quyền kiểm soát hệ thống xuất bản từ các tổ chức học thuật sang các tổ chức thương mại.
Nghiên cứu này sử dụng Ulrichsweb Global Serials Directory (Ulrichsweb) làm nguồn chính, bổ sung thêm dữ liệu từ Scopus, Web of Science (WoS), Directory of Open Access Journals (DOAJ) và OpenAlex để biên tập một bộ dữ liệu gồm 19.414 UJ đang hoạt động và có bình duyệt từ 148 quốc gia. Nghiên cứu sử dụng phương pháp nhận dạng đa ngôn ngữ để tạo ra một phân tích dựa trên siêu dữ liệu về bối cảnh UJ toàn cầu.
Theo nghiên cứu, một tạp chí được coi là UJ nếu nó đang được xuất bản bởi một trường đại học hoặc một đơn vị hoạt động dưới sự quản lý của một cơ sở giáo dục đại học (khoa, thư viện, trung tâm nghiên cứu và nhà xuất bản đại học).
Trong số 19.414 UJ, có 6.058 tạp chí chỉ được xuất bản trực tuyến, 1.604 tạp chí chỉ được xuất bản bản in và 11.752 tạp chí được xuất bản cả hai dạng.
Sự vô hình trong dòng chính
Nghiên cứu đã chỉ ra những sự khác biệt đáng kể về phạm vi bao phủ, khi gần 3/4 số tạp chí được lập chỉ mục trong OpenAlex, gần 1/2 trong DOAJ, chưa đến 1/4 trong Scopus và chưa đến 1/5 trong WoS Core Collection.
“Như vậy, nhiều ấn phẩm của trường đại học vẫn vô hình trong các nền tảng tìm kiếm và đánh giá nghiên cứu toàn cầu chính thống”.
Sự phân bố các UJ cũng có độ lệch cao. Hoa Kỳ và Indonesia chiếm ưu thế (lần lượt 2.188 và 2.131 nhan đề), tiếp theo là Brazil, Nga, Anh, Thổ Nhĩ Kỳ, Ukraine, Tây Ban Nha, Iran và Ba Lan. Cộng lại 10 quốc gia này đã chiếm gần hai phần ba (62,92%) tổng số UJ được nhận diện trong Ulrichsweb. Ở chiều ngược lại, có 16 quốc gia chỉ được đại diện bởi một đầu tạp chí.
Để hình dung sơ bộ về cường độ xuất bản quốc gia, nghiên cứu đã tính tỷ số UJ trên mỗi CSGDĐH. Kết quả, Tây Ban Nha (6,79) và Thổ Nhĩ Kỳ (5,36) với tỷ số cao đáng kể cho thấy hoạt động xuất bản tạp chí dày đặc so với quy mô hệ thống đại học. Ngược lại, Hoa Kỳ, dù có số lượng tuyệt đối UJ lớn nhất thế giới lại có tỷ số UJ/CSGDĐH tương đối thấp, chỉ 0,86.
Nghiên cứu chỉ ra sự khác biệt “đáng chú ý” về ngôn ngữ giữa các khu vực, với tiếng Anh chiếm ưu thế ở một số khu vực và sự hiện diện cao của các ngôn ngữ khác ngoài tiếng Anh và đa ngôn ngữ ở những khu vực khác. Nghiên cứu cũng cho thấy các UJ được đặc trưng bởi sự đa dạng ngôn ngữ mạnh mẽ, với hơn 1/3 xuất bản chỉ bằng ngôn ngữ không phải tiếng Anh. Trung Đông và Bắc Phi nổi bật với số lượng tạp chí đa ngôn ngữ không có tiếng Anh cao nhất (25,5%), hầu như không có ở các khu vực khác.
Nghiên cứu cho thấy khoa học xã hội và nhân văn (SSH) chiếm ưu thế trong hồ sơ về chuyên ngành của các UJ. Điều này là do nghiên cứu SSH “có xu hướng gắn liền với phạm vi quốc gia hơn, thường được xuất bản bằng ngôn ngữ địa phương và hướng tới việc tạo ra tri thức đặc thù theo bối cảnh - tất cả đều phù hợp với logic phi thương mại, được định hướng theo sứ mệnh của các UJ”. “Ngược lại, y học, kỹ thuật và khoa học tự nhiên được tích hợp nhiều hơn vào các xuất bản quốc tế do các nhà xuất bản thương mại lớn thống trị”.
Truy cập mở
Việc đánh giá truy cập mở trong số các UJ bị hạn chế do thiếu một cơ sở dữ liệu tiêu chuẩn hóa, đầy đủ toàn cầu về tình trạng truy cập mở của tất cả các tạp chí học thuật.
“Do đó, bức tranh toàn cảnh về thực tiễn truy cập mở trên toàn cầu trong các UJ vẫn còn nằm ngoài tầm với”, nghiên cứu nêu rõ.
Tuy nhiên, bằng chứng hạn chế nhấn mạnh định hướng mạnh mẽ của xuất bản đại học đối với các mô hình truy cập mở phi thương mại, khi phần lớn các UJ được lập chỉ mục trong DOAJ không áp đặt phí xử lý bài báo (APC), khẳng định sự phù hợp về cấu trúc của chúng với Diamond OA.
“Điều này củng cố lời kêu gọi từ các khuôn khổ chính sách OA quốc tế nhằm hỗ trợ các mô hình xuất bản không APC, trong đó các UJ đã sẵn sàng đóng vai trò chính,” nghiên cứu cho biết.
“Tuy nhiên, không phải tất cả các UJ đều theo con đường OA. Nhiều tạp chí có thể hoạt động theo các mô hình OA dựa trên đặt trước, mô hình lai hoặc OA trì hoãn, mặc dù quy mô chính xác vẫn chưa rõ ràng,” nghiên cứu cho biết.
“Sự chiếm ưu thế trong Diamond OA cho thấy các trường đại học đã vận hành nhiều nguyên tắc hiện đang được khuyến khích trong các chương trình nghị sự chính sách quốc tế,” nghiên cứu cho biết.
Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng sự không đồng đều về mức độ hiện diện của các UJ làm nổi bật một “điểm mù” về cấu trúc trong đánh giá nghiên cứu toàn cầu.
“Trừ khi các nền tảng toàn diện hơn như DOAJ và OpenAlex được công nhận rộng rãi hơn và được cải thiện hơn nữa về tính toàn diện về phạm vi bao phủ và độ tin cậy của siêu dữ liệu, phần lớn hoạt động xuất bản học thuật sẽ vẫn vô hình ngay cả khi có sự chuyển dịch khỏi việc sử dụng WoS và Scopus.”
Sự quan tâm ngày càng tăng đối với các mô hình xuất bản phi thương mại, với xu hướng đồng tài trợ và quản lý truyền thông học thuật dựa trên cộng đồng, chẳng hạn như Diamond OA, đã mở ra những cơ hội mới phù hợp với sứ mệnh của các UJ.
Tuy nhiên, nghiên cứu cho thấy, nếu không có “sự công nhận có hệ thống vai trò của các UJ và không có các nền tảng đáng tin cậy hơn để tư liệu hóa các hoạt động, giá trị đầy đủ của các UJ trong hệ sinh thái truy cập mở sẽ vẫn chưa được thừa nhận đầy đủ”.
Hệ sinh thái tri thức địa phương
David Mills, giám đốc Trung tâm Giáo dục đại học toàn cầu của Đại học Oxford, nói với University World News rằng nghiên cứu này đóng góp có giá trị vào việc hiểu biết về các tạp chí trực tuyến do trường đại học quản lý.
“Nó nhấn mạnh tầm quan trọng của việc các trường đại học nhận ra giá trị của các hệ sinh thái tri thức địa phương và cung cấp cho các biên tập viên sự hỗ trợ kỹ thuật, chuyên môn xuất bản và kỹ năng biên tập”, ông Mills nói.
“Các tạp chí chất lượng cao không thể được xuất bản miễn phí: chúng cần sự đầu tư thời gian và nguồn lực từ các biên tập viên, người phàn biện và các tổ chức. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các trường đại học ở những nền kinh tế hạn chế về nguồn lực, chẳng hạn như ở hầu hết các khu vực của châu Phi”, Mills nói thêm.
Ông cho biết bài báo cũng nêu bật những hạn chế của tất cả các cơ sở dữ liệu tạp chí trong việc theo kịp bối cảnh tạp chí học thuật thay đổi nhanh chóng và năng động.
“Phần mềm xuất bản tạp chí mã nguồn mở như OJS (Open Journal Software) đã cho phép nhiều tạp chí mới ra đời. Dữ liệu do Dự án Tri thức cộng đồng thu thập cho thấy có thể có hơn 70.000 tạp chí sử dụng phần mềm xuất bản OJS, nhiều trong số đó thuộc về các trường đại học. Nếu các tạp chí này chưa đăng ký ISSN, chúng sẽ không được đưa vào Ulrichsweb hoặc hiển thị trong các cơ sở dữ liệu khác,” Mills nói.
Tiến sĩ Emily Choynowski , giám đốc học thuật tại Knowledge E – một nhà xuất bản truy cập mở có trụ sở tại UAE – và giám đốc điều hành của Diễn đàn Nghiên cứu Mở tại MENA, nói với University World News rằng nghiên cứu này “vô cùng quan trọng” trong việc làm nổi bật sự quảng bá quá mức và sự chú ý thái quá dành cho một phía trong hệ sinh thái học thuật – cụ thể là sự thống trị áp đảo của các nhà xuất bản vì lợi nhuận tập trung vào các ấn phẩm STEM.
“Tuy nhiên, như nghiên cứu này đã chứng minh, bất chấp sự nhấn mạnh ngày càng tăng vào các chiến lược tập trung vào xếp hạng của nhiều trường đại học và bộ giáo dục đại học (điều chắc chắn đã góp phần vào sự nổi bật nói trên của các hoạt động xuất bản vì lợi nhuận và đầu tư tập trung vào STEM), nhiều trường đại học vẫn coi các UJ là 'viên ngọc quý', xứng đáng được đầu tư và hỗ trợ - một xu hướng cần được khuyến khích trên toàn cầu để đảm bảo sự đa dạng về các phương tiện truyền tải thành tựu học thuật", Choynowski nói.
Nền tảng học thuật cốt lõi
Tiến sĩ Lokman Meho, giáo sư kiêm thủ thư tại Đại học Hoa Kỳ ở Beirut, Lebanon, nới với University World News rằng nghiên cứu này làm rõ các trường đại học vẫn "tham gia sâu rộng" vào việc xuất bản tạp chí, đặc biệt là trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, "mặc dù hoạt động này chỉ được phản ánh một cách yếu ớt trong các cơ sở dữ liệu trích dẫn dễ thấy nhất".
"Nghiên cứu này coi các UJ là nền tảng học thuật cốt lõi chứ không phải là các kênh xuất bản ngoại vi," Meho nói.
Ông cho biết việc hiện diện hạn chế của các UJ trong Scopus và Web of Science không nên tự động được hiểu là dấu hiệu của chất lượng kém.
"Thông thường, nó phản ánh định hướng ngôn ngữ và khu vực, các mức độ thấp hơn về lượng trích dẫn quốc tế thấp hơn, và thực tế là việc lập chỉ mục đòi hỏi sự bám sát tích cực, bền vững và sự ổn định của trường đại học".
Meho cho biết nhiều UJ đáp ứng các tiêu chuẩn biên tập cốt lõi nhưng lại gặp khó khăn với các khía cạnh về tác động và khả năng hiển thị mà các cơ sở dữ liệu trích dẫn ưu tiên.
Trong nhiều trường hợp, các UJ được biên tập bởi các giảng viên, những người chỉ nhận được một khoản miễn giảm giờ dạy khiêm tốn cho khối lượng công việc biên tập đáng kể, mà không có bất kỳ khoản bồi dưỡng tài chính trực tiếp nào.
“Những tạp chí này thường hoạt động như những dự án phi lợi nhuận, định hướng theo sứ mệnh mà trong đó tính bền vững, chứ không phải là tạo doanh thu, lại là mục tiêu chính. Không giống như các nhà xuất bản thương mại lớn, hầu hết các trường đại học không có đội ngũ tiếp thị chuyên nghiệp, mạng lưới bán hàng toàn cầu hoặc các chiến lược quảng bá tạp chí có hệ thống, điều này chắc chắn ảnh hưởng đến khả năng hiển thị và số lượng trích dẫn”, Meho nói.
Keyan Tomaselli, giáo sư danh dự tại Đại học Johannesburg ở Nam Phi và là Chủ tịch Ủy ban Xuất bản học thuật của Viện Hàn lâm Khoa học Nam Phi, nói rằng các UJ, hoặc những tạp chí hoạt động từ các trường đại học, luôn là một phần của chuỗi xuất bản học thuật toàn cầu.
“Những tạp chí được số hóa có thể tìm kiếm được, nhưng các tạp chí chủ yếu là bản in cần các cơ chế web khác để phổ biến nội dung của chúng,” ông nói.
“Các học giả trẻ ban đầu được phục vụ tốt nhất bởi các UJ, nơi cung cấp cho họ bệ phóng để vươn ra toàn cầu trong tương lai. Các UJ là những câu lạc bộ tri thức cơ bản mà sau cùng sẽ phát triển thành những thực thể lớn hơn, có hoặc không có sự hỗ trợ của các công ty thương mại"
Tomaselli cho biết thách thức toàn cầu hiện nay là làm thế nào để liên kết tốt nhất các hệ sinh thái xuất bản khác nhau.
Nguồn: https://www.universityworldnews.com/post.php?story=20260127044119675
Link đến bài báo gốc: Nazarovets,
M., Laakso, M. & Taşkın, Z. University journals in the global academic
publishing landscape: Mapping over 19,000 diverse titles based on Ulrichsweb
data. Scientometrics (2026). https://doi.org/10.1007/s11192-025-05535-4.
PKL
Nhận xét
Đăng nhận xét