[70 năm Đại học Huế] Tạp chí Đại học - một di sản xuất bản học thuật nhiều dấu ấn trong lịch sử Đại học Huế
Sự hình thành Tạp chí Đại học
Viện Đại học Huế thành lập tháng 3/1957 thì đúng 1 năm sau, Tạp chí Đại học ra số đầu tiên (số 1, tháng 2/1958). Trong "Lời phi lộ" của số đầu tiên, tạp chí đã nêu rõ tôn chỉ của mình rằng đại học không phải là một “tháp ngà” khép kín với thể giới bên ngoài, mà phải làm sao đế tất cả những người ngoài đại học có thể tiếp cận, trao đổi kinh nghiệm, lĩnh hội những kỹ thuật, kiến thức mới; và “Muốn đạt tới ý định ấy, chúng tôi thiết tưởng cần có một tờ báo làm sợi dây liên lạc, nơi trao đổi phản ảnh những nỗ lực tìm kiếm, nhận định khảo cứu thuần túy nhưng bắt đầu từ những vấn đề đặt ra trong đời sống" [1].
Hình 1. Bìa và mục lục Tạp chí Đại học số 1 (2/1958).
Cần biết rằng ở thời kỳ cuối thập niên 1950 ở miền Nam, số lượng tạp chí khoa học xuất bản rất hiếm hoi, ngoài Tạp chí Đại học của Viện Đại học Huế chỉ có Tạp chí Acta Medica Vietnamica của Trường Y khoa, Viện Đại học Sài Gòn (xuất bản từ 1957), Luật học Kinh tế Tạp chí của Trường Đại học Luật khoa Sài Gòn (xuất bản từ 1955) (Tập san Sử Địa của Trường Đại học Văn khoa, Viện Đại học Sài Gòn đến năm 1966 mới xuất bản [2], [3].
Theo các nguồn tư liệu, ý tưởng thành lập Tạp chí Đại học là của ông Nguyễn Văn Trung, Cử nhân Triết học Đại học Louvain, Bỉ và khi đó đang là Giáo sư Triết học tại Viện Đại học Huế. GS. Nguyễn Văn Trung không chỉ là một nhà giáo, một nhà nghiên cứu phê bình mà ông còn là một nhà báo nổi tiếng; ngoài Tạp chí Đại học đã tham gia sáng lập một số tạp chí khác sau này ở miền Nam như Hành trình, Đất nước,Trình bầy và cộng tác với nhiều tờ báo như Bách khoa, Sáng tạo, Nghiên cứu Văn học, Tin sáng,.. Ông làm "Chủ trương biên tập" (tương tự Tổng Biên tập ngày nay) của Tạp chí Đại học từ tháng 2/1958 đến 7/1961. Sau đó, ông chuyển vào Viện Đại học Sài Gòn, "Chủ trương biên tập" kế nhiệm là GS Trần Văn Toàn. Về in ấn, Tạp chí ban đầu phải gửi vào in tại các nhà in ở Sài Gòn cho đến khi Viện Đại học Huế có nhà in riêng vào năm 1960 [4], [5].
Hoạt động xuất bản của Tạp chí Đại học
Tạp chí Đại học xuất bản định kỳ 2 tháng một số. Tính từ khi xuất bản số đầu tiên tháng 2/1958 đến khi đóng cửa tháng 8/1964, tạp chí đã xuất bản 40 số (trên thực tế in và phát hành chỉ có 38 số vì có hai số ghép là 4 & 5, 35 & 36). Tổng cộng tạp chí đã đăng 353 bài (tính cả những phần các bài dài được phân bố nhiều kỳ) với tổng số trang in là 6.287 trang (cỡ trang 15 cm x 24 cm) [6].
Hình 2. Bìa và mục lục Tạp chí Đại học số 40 (8/1964)
Quan sát dữ liệu toàn bộ tạp chí được scan và lưu giữ trên internet, có thể thấy từ 1958 đến hết 1959, các số tạp chí được đánh liên tục (từ số 1 đến 18); tuy nhiên cách đánh số trong 2 năm 1961-1962 có thay đổi thành số 1,2,3… của năm (ứng với các số từ 19 đến 30); sau dó từ 1963 thì trở lại như trước (số 31 đến 40) [7].
Về nội dung, Tạp chí Đại học là một tạp chí đa ngành, các bài viết trên tạp chí bao phủ nhiều lĩnh vực gồm: văn hóa, văn học, giáo dục, triết học, sử học, luật học, ngôn ngữ học, dân tộc học, vật lý, y dược, kinh tế học… Các loại hình bài viết cũng khá đa dạng: nghiên cứu, khảo luận, phổ biến khoa học thường thức, trao đổi, tư liệu… Theo một bản tổng hợp mục lục của 40 số tạp chí [8], số lượng bài theo các nội dung như sau:
|
Nội
dung |
Số
bài |
|
Khảo luận |
157 |
|
Giáo dục |
65 |
|
Sử học |
33 |
|
Phê bình |
17 |
|
Văn hóa |
16 |
|
Y học |
14 |
|
Khoa học tự nhiên
(Lý, Hóa) |
12 |
|
Ngôn ngữ học |
11 |
|
Luật-xã hội học |
11 |
|
Triết học |
9 |
|
Khảo cổ học |
5 |
Một vài số tạp chí ngoài bài vở thông thường còn kết hợp bài viết chuyên đề nhân sự kiện đặc biệt. Ví dụ, số 6, tháng 12/1961 (tức số 24) là số kết hợp kỷ niệm thành lập Trường Đại học Y khoa, với khoảng 1/2 số trang dành cho các bài về y học (Hình 3).
Hình 3. Tạp chí Đại học số kết hợp kỷ niệm thành lập Trường Đại học Y khoa
Một điểm đáng ghi nhận là tạp chí đã thu hút được số lượng lớn tác giả (trên 80 người) là các giáo sư, học giả, nhà nghiên cứu trong và ngoài nước viết bài; trong đó có nhiều tên tuổi lừng danh thời bấy giờ như GS. Hoàng Xuân Hãn, GS. Bửu Hội, GS. Trần Kính Hoà (Chen Ching Ho), GS. Nguyễn Khắc Hoạch, GS. Đặng Vũ Biền, GS. Lê Khắc Quyến, GS. Vũ Quốc Thúc, GS. Lý Chánh Trung, học giả Nguyễn Hiến Lê, Nguyễn Bạt Tụy, …[6], [9].
Ngoài nội dung học thuật, một vài số của Tạp chí còn có chuyên mục “Đời sống Viện Đại học Huế” để thông tin các hoạt động của giáo sư và sinh viên của Viện và các phân khoa. Chuyên mục này góp phần quan trọng giúp các nhà nghiên cứu và những ai quan tâm tìm hiểu Viện Đại học Huế có thể nắm bắt cơ bản về quá trình hình thành và phát triển của Viên Dai học Huế trong giai doan 1957-1964. Chẳng hạn, nhờ mục này mà độc giả biết được tiến trình nghiên cứu, dịch thuật và thành quả đáng trân trọng của Ủy ban Phiên dịch Sử liệu Việt Nam của Viện Đại học Huế do Giáo sư Trần Kinh Hòa làm Chủ tịch; hay danh sách những sinh viên thi đậu các chứng chỉ hoặc tốt nghiệp Cử nhân hay Bác sĩ Y khoa của một số niên khóa ở các trường Đại học trong Viện… [6], [10]. Hình 4 dưới đây minh họa một phần chuyên mục "Đời sống Viện Đại học" trong tạp chí số 4, tháng 8/1962 (tức số 28).
Hình 4. Phần nội dung chuyên mục "Đời sống Viện Đại học" ở tạp chí số 4, tháng 8/1962.
Những điều đặc biệt khác của Tạp chí Đại học
Do yếu tố lịch sử, những năm 1950 - đầu 1960 tiếng Pháp vẫn còn sử dụng khá phổ biến trong giảng dạy ở các cơ sở giáo dục đại học miền Nam. Tuy nhiên, từ khi thành lập, Viện Đại học Huế được cho là đã đi tiên phong về việc chuyển ngữ, dùng tiếng Việt trong giảng dạy các khoa ngành ở bậc đại học. Tạp chí Đại học đã góp phần quan trọng trong chủ trương Việt hóa ngôn ngữ trong giảng dạy ở đại học này của Viện Đại học Huế.
Ngay trong "Lời phi lộ" ở số đầu tiên, Tạp chí đã khẳng định "Nhưng tiếng Việt vẫn phải là ngôn ngữ chính. Không có lý do nào phủ nhận được sự kiện tiếng Việt phải là ngôn ngữ của một trường Đại học Việt Nam" [1]. Một năm sau, tạp chí tiếp tục nhấn mạnh “Tiếng Việt cho học giới Việt” đó là châm ngôn của Tạp chí Nghiên cứu và Nhà Xuất bản Đại học suốt một năm nay phát triển khả quan bên cạnh Viện Đại học Huế, một Học viện dùng Việt văn làm chuyển ngữ… [11]. Tạp chí Đại học là cơ quan ngôn luận cổ suý mạnh mẽ cho việc chuyển ngữ, dùng tiếng Việt trong giảng dạy các khoa ngành ở đại học; tạp chí không đơn thuần là tờ báo của Viện Đại học Huế, còn có ảnh hưởng lan rộng ra ngoài phạm vi đại học, đáp ứng được thứ “văn hoá đọc” không chỉ của giới thanh niên sinh viên mà của cả dân miền Trung, lan toả vào tới trong Nam [4].
Một khía cạnh khác khá đặc biệt là Tạp chí Đại học đã tự trang trải cho hoạt động xuất bản từ nguồn đặt mua báo hoặc ủng hộ của độc giả (tương tự tự chủ tài chính hiện nay). Tạp chí có đại lý ở các thành phố, tỉnh lỵ như Sài Gòn (3 dai lý), Đà Lạt, Nha Trang, Quy Nhơn, Đà Nẵng, Huế, Quảng Ngãi, Quảng Trị [10], được đánh giá là "có số độc giả đủ đông để nuôi sống tờ báo" [4]. Sau 6 năm hoạt động, tạp chí cho biết "không hưởng ngoại viện, không có trợ cấp của Chính phủ, Đại học phải tự túc, khắc khổ với những phương tiện riêng tư trong 6 năm qua. Thế mà Đại học đã đứng vững là nhờ sự nhiệt thành hưởng ứng của quý độc giả bốn phương" [10]. Danh sách các độc giả đặt mua tạp chí hoặc gửi tiền ủng hộ được đăng công khai ở trang cuối trong một vài số tạp chí.
Tạp chí Đại học của Viện Đại học Huế (1958-1964) không hẳn là một ấn phẩm khoa học theo đúng chuẩn (nếu so với thế giới lúc đó hoặc Việt Nam hiện nay), nhưng ở thời kỳ sơ khai của nền giáo dục đại học ở miền Nam, trong bối cảnh trình độ dân trí vẫn còn thấp và xã hội nhiều biến động, sự tồn tại một xuất bản phẩm thường kỳ vừa có tính học thuật, vừa có tính phổ biến kiến thức khoa học như vậy đã là một thành tựu rất đáng nể. Hệ thống tạp chí khoa học của Đại học Huế ngày nay không phải là sự kế thừa, kết nối liên tục của Tạp chí Đại học, tuy nhiên Đại học Huế hoàn toàn có thể xem đó là một phần di sản, một phần truyền thống quý báu đáng để tự hào và để có động lực làm tốt hơn hoạt động xuất bản khoa học.
Ghi chú: File scan của 39 số Tạp chí Đại học (trừ số 38) có thể xem tại đây.
------------------
Tài liệu tham khảo
[1]. Lời phi lộ. Tạp chí Đại học số 1, tháng 2/1958, trang 2-6.
[2]. Lê Xuân Khoa. Đại học miền Nam trước 1975 - Hồi tưởng và Nhận định, 2010: https://rosetta.vn/nguyenxuanxanh/le-xuan-khoa-dai-hoc-mien-nam-truoc-1975/
[3]. Tiểu Vũ. Tái bản tập san Sử Địa từng xuất bản ở Sài Gòn trước năm 1975. Một Thế giới: https://1thegioi.vn/tai-ban-tap-san-su-dia-tung-xuat-ban-o-sai-gon-truoc-nam-1975-92640.html
[4]. Ngô Thế Vinh. Nguyễn Văn Trung nhìn lại – Một hành trình trí thức lận đận, 23-10-2021.
[5]. Lê Thanh Minh Châu. Nhớ lại Đại học Huế. Niên san Tiếng Sông Hương, Texas, 1998.
[6]. Phan Thuận An. Tạp chí Đại học - Đứa con tinh thần sáng giá của Viện Đại học Huế. Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 2(136), 2017, trang 3-16.
[7]. Tap Chi DAI HOC (Hue). Lưu trữ. https://issuu.com/vietnamthuvien/stacks/52de155174eb46bda25574a81423c4b6.
[8]. Mục lục Tạp chí Đại học Huế. Trang Cựu sinh viên 2 khóa Lương Văn Can - Huỳnh Thức Kháng, Đại hoc Sư phạm Huế: https://huynhthuckhangluongvancan.wordpress.com/2022/03/04/muc-luc-tap-chi-dai-hoc-hue/
[9]. Nguyễn Văn Lục. Đôi dòng về Tạp chí Nghiên cứu Đại học Huế, 2014 (dẫn lại bởi: https://huynhthuckhangluongvancan.wordpress.com/2022/03/03/doi-dong-ve-tap-chi-nghien-cuu-dai-hoc/).
[10]. Lê Cung. Đại học Huế 60 năm xây dựng và phát triển. Nhà xuất bản Đại học Huế, 2017, trang 95-97.
[11]. Phạm Xuân Sanh. Viện Đại học Huế. Tạp chí Đại học số 7, 1/1959, trang 134.
Nhận xét
Đăng nhận xét